گابا و نقش آن در اختلال اوتیسم
احتمالاً تا به حال با پیشنهادهایی برای مکمل‌هایی که ادعا می‌کنند موجب بهبود رفتار، تمرکز یا خواب می گردند، مواجه شده‌اید. یکی از مواردی که اغلب در گفتگو ها و کانال های انلاین مطرح می‌شود، گابا (گاما آمینوبوتیریک اسید) است، یک ماده طبیعی در مغز که به بهبود آرامش و اسودگی کمک می‌کند.اما گابا چیست و چه عملکردی در مغز دارد؟
گابا و نقش آن در مغز چیست
گابا یا گاما آمینوبوتیریک اسید (GABA: gamma-aminobutyric acid) یک ماده شیمیایی طبیعی در مغز است که به آرامش سیستم عصبی کمک می‌کند و اصلی‌ترین ناقل عصبی مهارکننده در مغز است. وقتی GABA فعال می‌شود، فعالیت نورون‌ها را مهار می‌کند و تعادل بین تحریک و مهار در شبکه‌های مغزی را برقرار می‌کند.تعادل GABA با سایر ترانسمیتر ها مثل گلوتامات برای انگیزش‌های عصبی، برای رشد، یادگیری، توجه و تنظیم رفتارها، حیاتی است. این ماده با کاهش فعالیت مغز عمل می‌کند که می‌تواند به کاهش احساس اضطراب، استرس، ترس و بی‌قراری کمک کند.به دلیل اثر آرام‌بخشی، گابا نقش مهمی در کمک به آرامش بدن و حفظ تعادل ایفا می‌کند. برخی مطالعات نشان می‌دهند که گابا همچنین ممکن است به تشنج، مشکلات خلقی و مشکلات توجه مانند ADHD کمک کند.برای مدت طولانی، دانشمندان معتقد بودند که مکمل‌های گابا نمی‌توانند به مغز برسند، بنابراین هرگونه فایده‌ای به عنوان دارونما در نظر گرفته می‌شد.با این حال، تحقیقات جدیدتر نشان می‌دهد که مقادیر کمی از گابا می‌تواند وارد مغز شود، و از گفته های بسیاری از والدینی که می‌گویند گابا به فرزندانشان کمک می‌کند تا احساس آرامش و تمرکز بیشتری داشته باشند، پشتیبانی می‌کند.در حالی که محققان هنوز در حال یادگیری دقیق نحوه عملکرد مکمل‌های گابا هستند، یافته‌های اولیه و تجربیات واقعی زندگی امیدوارکننده هستند.
ارتباط GABA با اوتیسم
افراد دارای اتیسم موارد زیادی از اختلالات اضطراب یا خلقی همزمان دارند و سطوح بالاتری از آشفتگی و تحریک را نسبت به همسالان غیر اتیسم خود گزارش می‌دهند.افراد دارای اتیسم در معرض خطر بیشتری برای تشنج هستند، به طوری که ۲۰ تا ۳۰ درصد از کودکان دارای اتیسم تا رسیدن به بزرگسالی به صرع مبتلا می‌شوند.تحقیقات نشان می‌دهد که اتیسم وبیماری‌های مرتبط مانند سندرم X شکننده، سندرم رت و سندرم صرع مقاوم به درمان ممکن است مشکلاتی در نحوه عملکرد GABA در مغز داشته باشند.
همانطور که گفته شد اتیسم یک اختلال طیفی با تفاوت‌های فردی گسترده است. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که در برخی افراد اتیسم، تعادل بین سیستم‌های مهارکننده (GABA) و محرک (مثل گلوتامات) دچار اختلال می‌شود.برخی مطالعات نشان می‌دهد که ارسال سیگنال‌های GABA و کارکرد گیرنده‌های GABA_A و GABA_B ممکن است در اشخاص دارای اتیسم تفاوت‌هایی داشته باشد، که می‌تواند بر حساسیت حسی، رفتارهای تکراری، ارتباط اجتماعی و درک صداها و نورهای محیطی تأثیر بگذارد.
اثرات GABA بر کودکان اتیسم
برخی مطالعات نشان می‌دهد که اتیسم و برخی از بیماری‌های مرتبط ممکن است در نحوه استفاده مغز از GABA، ماده شیمیایی که به حفظ آرامش و تعادل مغز کمک می‌کند، مشکلاتی داشته باشند.اگر این ایده درست باشد، می‌تواند توضیح دهد که چرا برخی از کودکان با نیازهای ویژه به مکمل‌های GABA به خوبی پاسخ می‌دهند.
والدین و مراقبان پس از استفاده از گابا، تغییرات مثبتی را در فرزندانشان گزارش کرده‌اند، از جمله:
اضطراب کمتر
خلق و خوی پایدارتر
تشنج کمتر
خواب بهتر
کاهش علائم بیش فعالی
تقویت مهارت‌های اجتماعی
مدیریت مشکلات رفتاری
ایجاد مهارت‌های ارتباطی
مکمل گابا برای کودکان همچنین ممکن است باعث شود آنها بهتر معاشرت کنند و در مدرسه عملکرد خوبی داشته باشند، احتمالاً به این دلیل که احساس آرامش و تمرکز بیشتری می‌کنند.با این حال، هر کودکی متفاوت است ولی محققان هنوز در تلاشند تا دقیقاً بفهمند که مکمل‌های گابا چگونه برای کودکان طیف اتیسم عمل می‌کنند.
اما گابا در مغز چگونه عمل می کند؟
آزادسازی گابا، جذب آن توسط آستروسیت‌ها و متعاقباً آزادسازی گلوتامین (پیش‌ساز گابا) به عنوان چرخه گابا شناخته می‌شود. چرخه گابا شامل بسیاری از فرآیندهای عصبی-شیمیایی است و تنظیم مؤثر آن زیربنای انعطاف‌پذیری و مهاجرت عصبی است. گابا به گیرنده‌های غشایی پس‌سیناپسی گابا (گیرنده‌های GABA-A یا GABA-B)که کانال‌های یونی را تنظیم می‌کنند، متصل می‌شود، که منجر به هایپرپلاریزاسیون سلول، کاهش فعال‌سازی پس‌سیناپسی و کنترل فعالیت و نوسانات عصبی هماهنگ می‌شود.سطح مهاری GABA در دوران کودکی نسبتاً بالا است که در نوجوانی تثبیت می‌شود و سپس در بزرگسالی کاهش می‌یابد. با توجه به پیچیدگی چرخه GABA در قشر مغز، روش‌های مختلفی وجود دارد که اختلال می‌تواند منجر به اختلال عملکرد مهاری شود و بر سایر فرآیندهای عصبی-زیستی پایین‌دست تأثیر بگذارد. این امر پیامدهایی برای شناخت و رفتار دارد. این مکانیسم مهارزدایی در نهایت خروجی مهاری نورون‌های رابط گاباارژیک را کاهش می‌دهد و از طریق مهارزدایی نورون‌های تحریکی، تحریک قشر مغز را افزایش می‌دهد.
این عدم تعادل میان عملکرد های گابا قطعا در فرد دارای اتیسم عوارض متعددی به همراه دارد.تنظیم فعالیت عصبی در قشر مغز توسط انتقال‌دهنده‌های عصبی تحریکی و مهاری اصلی مغز، به ترتیب گلوتامات و گابا، انجام می‌شود . تنظیم مؤثر شناخت، احساسات و رفتار به تعامل پیچیده سیگنالینگ گلوتاماترژیک (تحریکی) و گاباارژیک (مهاری) برای بلوغ سیناپسی و اصلاح مدار عصبی متکی است .عدم تعادل تحریک-مهار(توسط گابا و گلوتامات) در مغز، یک مکانیسم پاتوفیزیولوژیک در نظر گرفته می‌شود که می‌تواند ناشی از اختلال در هر یک از اجزای سیستم‌های سیگنالینگ گلوتامات یا گابا باشد .نظریه عدم تعادل تحریک و مهار(توسط گابا و گلوتامات) در اتیسم نشان می‌دهد که سیگنالینگ بیش از حد گلوتامات (هایپوگاباارژیک)یا هیپوگاباارژیک(فعالیت کتر و سیگنالینگ پایینتر ) در مناطق و شبکه‌های مغزی رخ می‌دهد که در زبان، تعامل اجتماعی و ادراک چند حسی دخیل هستند
کمبود یا بیشبود GABA چه علامتهایی را می‌تواند در فرد دارای اتیسم ایجاد کند؟
کمبود GABA یا کاهش کارکرد مهارکنندگی می‌تواند به افزایش فعالیت نورونی و افزایش اضطراب، تحریک‌پذیری، صرع یا تشنج و اختلال‌های خواب مرتبط باشد. در بعضی مطالعات، احتمال افزایش حساسیت حسی و رفتارهای تکراری نیز مطرح شده است. به همین روی است که گفته می شود تغییر تعادل مهار و برانگیختگی (گابا و گلوتامات)همچنین ممکن است در حساسیت‌های حسی نقش داشته باشد و پاسخ‌های اضطرابی را در موقعیت‌های اجتماعی افزایش دهد.میزان بیش از حد یا افزایش زیادی غیرفعال‌سازی یا فعال بودن گیرنده‌های GABA نیز می‌تواند با کاهش یا تغییر پاسخ به نورون‌ها همراه باشد و در برخی موارد با نقص تعادل حرکتی یا خواب، یا اثرات آرام‌بخش غیرمنطقی همراه باشد.
مهار مؤثر قشر مغز با پردازش اطلاعات اجتماعی مرتبط دانسته شده است بر این اساس، مشکلات پردازش اجتماعی در اتیسم و سایر اختلالات عصبی-رشدی با تغییراتی در عملکرد گلوتاماترژیک و گاباارژیک مرتبط بوده‌اند یا سطح پایدار فعالیت در یک مدار خاص تأثیر می‌گذارند. مدارهای مهاری تغییر یافته در نواحی مغزی دخیل در فرآیندهای اجتماعی در اتیسم، از جمله شیار گیجگاهی فوقانی ، اتصال گیجگاهی-آهیانه ای ، آمیگدال و قشر جلوی مغز شناسایی شده اند و به طور خاص، نشان داده شده است که اختلال در تنظیم GABA بر افزایش تحریک قشر مغز تأثیر می‌گذارد، که به نوبه خود با ارتباطات اجتماعی متفاوت مرتبط بوده است .بنابراین، تصور می‌شود که کاهش مهار و/یا افزایش برانگیختگی که منجر به افزایش نسبت (گلوتامات و گابا) می‌شود که زیربنای پردازش اطلاعات اجتماعی است، عامل اصلی مشکلات پردازش اجتماعی است که در اتیسم نقش اساسی دارند.از طرفی دیگر اختلال در تعادل مهار و برانگیختگی(گابا و گلوتامات) می‌تواند بر اتصال شبکه‌های مغزی که برای پردازش نشانه‌های اجتماعی، احساسات و نظریه ذهن حیاتی هستند، تأثیر بگذارد و اتصال متفاوت منجر به چالش‌هایی در درک دیدگاه‌ها و پاسخ دادن به شیوه‌هایی شود که از نظر فرهنگی قابل قبول تلقی می‌شوند . از طرفی دیگر مهار گاباارژیک در فیلتر کردن اطلاعات، کنترل مهاری و پردازش پاداش نقش دارد که همگی در تعاملات اجتماعی نقش اساسی دارند.
مداخلات دارویی (براساس تشخیص بالینی)
داروهای مهارکننده‌های پذیرفته‌شده GABA مانند بنزودیازپین‌ها (مثلاً لورازپام، کلونازپام) یا سایر داروها که سیستم GABA را تقویت می‌کنند، تنها با نظر پزشک و در موارد مشخصی تجویز می‌شوند. این داروها ممکن است در برخی افراد برای کنترل اضطراب، بی‌قراری یا تشنج استفاده شوند.داروهای گاباآرژیک یا گابا مشابه (GABAergic) ممکن است در بعضی موقعیت‌ها مد نظر باشد، اما همیشه با ارزیابی دقیق مدل بیماری و عوارض جانبی باید تجویز گردند. شواهد بیشتر در مورد اختلال عملکرد GABA در اتیسم، از مطالعات دارویی انسانی و حیوانی به دست می‌آید. بنزودیازپین‌ها، که گیرنده‌های GABAA را برای افزایش مهار قشر مغز تعدیل می‌کنند،که معمولاً به دلیل بیماری‌های همراه مانند اضطراب و آشفتگی برای اتیسم تجویز می‌شوند .نشان داده شده است که بنزودیازپین‌ها مشکلات اجتماعی را در موش‌هایی که نقصهایی در سیستم گابا ارژیک نورون‌های رابط مغز جلویی دارند، بهبود می‌دهند.داروهای ضد صرع که بر گیرنده‌های GABA اثر می‌گذارند، در بهبود مهارت‌های اجتماعی نیز مؤثر بوده‌اند.
تحقیقات گسترده اهمیت بررسی نقش GABA در علت‌شناسی اختلالات عصبی-رشدی را اثبات می‌کند و سیستم GABA همچنان یک هدف امیدوارکننده برای مداخلات دارویی برای اوتیسم است که بدون شک از پیشرفت‌های تکنولوژیکی و روش‌شناختی آینده بهره‌مند خواهد شد.
طبق یک مطالعه جدید توسط محققان در چین و بریتانیا، به نظر می‌رسد یک داروی تجویزی که برای درمان ادم (تجمع مایع در بدن) استفاده می‌شود، با تغییر تعادل بین انتقال‌دهنده‌های عصبی گابا و گلوتامات، برخی از علائم اختلال طیف اتیسم را در کودکان خردسال کاهش می‌دهد.لینگلی ژانگ و همکارانش اثرات داروی بومتانید (0.5 میلی‌گرم دو بار در روز) را بر روی 42 کودک دارای اتیسم، که همگی بین سه تا شش سال سن داشتند، آزمایش کردند و آنها را با یک گروه کنترل متشکل از 41 کودک دارای اتیسم که هیچ درمانی دریافت نکردند، مقایسه کردند. محققان با ارزیابی کودکان در پایان آزمایش سه ماهه با استفاده از مقیاس رتبه‌بندی اتیسم دوران کودکی (CARS)، گزارش می‌دهند: «در مقایسه با گروه کنترل، گروه بومتانید کاهش قابل توجهی در شدت علائم نشان داد، محققان همچنین دریافتند که این دارو نسبت گابا به گلوتامات را در دو ناحیه کلیدی مغز کاهش می‌دهد: قشر اینسولار (که در احساسات، همدلی و خودآگاهی نقش دارد) و قشر بینایی (که اطلاعات بصری را ادغام و پردازش می‌کند).
در حالی که گابا یک ماده شیمیایی مهارکننده در مغز بزرگسالان است، در مراحل اولیه رشد، عمدتاً در مغز تحریک‌کننده است. شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد اتیسم ممکن است ناشی از تغییر در رشد مغز شامل عدم تعادل تحریکی-مهاری باشد و محققان می‌گویند یافته‌های آنها از این فرضیه پشتیبانی می‌کند که “بومتانید می‌تواند تعادل تحریکی-مهاری را در مغز افراد دارای اتیسم بازیابی کند و در نتیجه عملکرد طبیعی مغز و شناخت عاطفی اجتماعی را ارتقا دهد.”محققان گزارش می‌دهند که این دارو به خوبی بررسی شده است و هیچ شرکت‌کننده‌ای به دلیل عوارض جانبی از آزمایش خارج نشده است. عوارض جانبی خفیف شامل تکرر ادرار (۱۵ کودک)، کاهش اندک سطح پتاسیم (۴ کودک)، از دست دادن اشتها (۴ کودک)، خستگی (یک کودک) و افزایش خفیف اسید اوریک در خون (یک کودک) بود.
نکته بسیار مهم : گابا در عملکرد مغز نقش دارد و ممکن است موجب بهبود آرامش گردد، که می‌تواند به طور غیرمستقیم به یادگیری در افراد مضطرب کمک کند. با این حال، گابای اضافی می‌تواند هوشیاری را کاهش دهد، بنابراین تأثیر آن بر یادگیری پیچیده و وابسته به زمینه است.به همین منظور الزاما و اجبارا مصرف داروی های بر پایه کنتنرل عملکرد گابا باید تحت نظر پزشک متخصص باشد و نباید خودسرانه اقدام به مصرف یا قطع این نوع دارو ها گرفت.نکته مهم دیگر اینکه دارو درمانی و استفاده از هر نوع دارویی تنها به صورت مکمل مورد استفاده قرار می گیرد و همچنان منابع علمی بهترین درمان برای اتیسم را کار درمانی و گفتار درمانی ورفتار درمانی می دانند.
مداخلات غیر دارویی
- رفتاردرمانی‌های تخصصی مبتنی بر ABA یا سایر رویکردهای مبتنی بر رفتار) و کاردرمانی و مداخلات حسی برای بهبود مهارت‌های اجتماعی و کاهش رفتارهای تکراری می تواند به خوبی در بهبود عملکرد گابا تاثیر گذار باشد .
- کنترل شیوه‌های خواب و مدیریت اضطراب: خواب نامنظم می‌تواند وضعیت GABA را پیچیده‌تر کند، بنابراین بهبود خواب و مدیریت اضطراب می‌تواند به بهبود کارکرد کلی کمک کند.
- رژیم غذایی و مکمل‌ها: برخی والدین گزارش می‌کنند که رژیم‌های خاص یا مکمل‌های غذایی بر رفتار یا حساسیت‌های حسی اثر دارد و همین امر می تواند به صورت غیر مستقیم بر عملکرد سیستم گابا ارژیک تاثیر گذار باشد.البته در این خصوص داده های دقیق و قابل استناد کمی وجود دارد.
مداخلات آموزشی و زیستی
- حمایت‌های آموزشی ویژه، محیط‌های کم‌تحریک‌کننده برای افراد حساس به محرک‌ها، و برنامه‌های آموزشی با رویکرد فردمحور.در برخی پژوهش‌ها، تمرینات جسمانی برای بهبود تعادل عصبی و کاهش اضطراب بررسی شده‌اند، اما برای همۀ افراد قابل استفاده نیستند.
