اتیسم و توجه مشترک

چکیده:

توجه مشترک از مهارتهایی است که کودکان مبتلا به اتیسم در همان چند سال اول زندگی عدم توانایی خود را در آن نشان می دهند و نقص در آن بشدت بر تقلید، زبان آموزی، مهارتهای یادگیری و رشد اجتماعی کودک موثر است.متاسفانه این مهارتی است که همیشه متخصصان اتیسم از آن غفلت نموده یا به آن بی توجه اند و کودکی که فاقد این مهارت است را مجبور به تقلید و... می کنند.


51397/12
اتیسم و توجه مشترک
مهدی فولادگر(مسئول فنی و صاحب امتیاز مرکز اُتیسم اردیبهشت و مدیر گروه پژوهشی اتیسم اردیبهشت)
توجه مشترک که در مبتلایان به اتیسم مختل گردیده است به توانایی توجه اشتراکی در مورد چیزی (افراد ،اشیاء، یک مفهوم،یک رویداد و غیره ) با یک نفر یا افراد دیگر اشاره دارد و این امر شامل توانایی کسب، حفظ و تغییر توجه است.
این مهارت یک رفتار اجتماعی و ارتباطی اولیه است که در آن دو نفر توجه و تمرکز خود را بر روی یک شی یا رویداد با هدف اینکه جسم یا موضوعی جالب را با دیگری به اشتراک گذارند، متمرکز می کنند.توجه مشترک به عنوان یک عامل حیاتی برای رشد اجتماعی، یادگیری زبان و رشد شناختی محسوب می گردد.
توجه مشترک بین دو نفر میتواند شامل موارد زیر باشد:
توجه-زمانی که یک یا چند نفر به یک چیز توجه دارند
احساسات- هنگامی که دو یا چند نفر یک حالت عاطفی  مشترک دارند.
اهداف یا نیات- زمانی که دو یا چند نفر در حال تلاش برای انجام یک کار مشابه هستند و می دانند که آنها با هم در حال انجام کاری هستند.

مراحل تکامل توجه مشترک بر اساس رشد تقویمی کودک
 زیر 6 ماه
لبخند به ارتباطات عاطفی
گریه کردن و نالدین در زمان آشفتگی و ناراحتی
6 تا 7 ماهگی
جستجو گری دیداری و اوا سازی
توانایی برای چنگ زدن
هل دادن با حرکت بازو
7 تا 8 ماه
رفتار انتظاری
به دست گرفتن اشیاء با تمام دست در 7 ماهگی و با اوا سازی در 8 ماهگی
هل دادن با دست واواسازی
خود نمایی کردن
دست تکان دادن با مفهوم
9تا 10 ماهگی
به دست اوردن با باز و بسته کردن دست
دادن یک شی با توضیح در باره ان
نحستین دست زدن
دست تکان دادن در عکس العمل
نشان دادن اشیاء
جابجا کردن نگاه ما بین اشیاء و افراد(9 تا 14 ماهگی)
10 تا 11 ماهگی
آغاز بازی های اجتماعی
دادن یک شیء و آوا سازی
اشاره کردن
نمایش دادن و اواسازی
به دست اوردن با باز و بسته کردن دست با آوا سازی
 11 تا 12 ماهگی
نشان دادن عملکرد اشیاء
دادن یک شیءبا درخواست یک فعالیت
12 تا 13 ماهگی
در آغوش گرفتن اشیاء
دست زدن با هیجان
اشاره کردن به اشیاء برای خواستن آنها
اشاره کردن به اشیاء با ادای کلمه

به طور کلی توجه مشترک دو نوع است:
  1. پاسخ دادن به توجه مشترک یا RJA  (توانایی دنبال کردن جهت دید یا اشاره دیگران)
  2. شروع توجه مشترک یا IJA (توانایی استفاده از جهت دید یا اشاره جهت هدایت توجه دیگران )
انواع مختلف رفتار های هماهنگی توجه در نوزادان
a)واکنش به توجه مشترک- RJA با توجه به تماشای یک شخص و اشاره های حرکتی
b)آغاز توجه مشترک –IJA یک حرکت معمولی اشاره کردن و به اشتراک گذاردن توجه خود در مورد یک پوستر که بر روی دیوار است
C)(1،2،3) تماس متناوب چشمها برای به اشتراک گذاری توجه با محوریت یک اسباب بازی
d)درخواست شروع توجه مشترک با اشاره برای درخواست کمک برای بدست آوردن هدف خارج از دسترس
e)پاسخ به در خواست ها که شامل پیگیری حرکات دست فرد دیگراست (برای مفهوم دادن )

رشد توجه مشترک
توجه مشترک به طور معمول در کودکان 3 تا 5 ماهه رشد پیدا می کند و در 18 ماهگی به خوبی قابل مشاهده است.بدست آوردن هماهنگی توجه با یک همسال یا شریک اجتماعی نقطه عطف مهمی است در مشارکت فعال کودک در فرصت های یادگیری اجتماعی و توسعه زبان. توجه مشترک در بلوغ اجتماعی نقشی حیاتی دارد و نوجوانان و کودکانی که در شروع یا پاسخ یا ادامه دادن توجه مشترک مشکلاتی دارند ممکن است در تعاملات اجتماعی خود اسیب ببینند همچنین در ظرفیت های خود برای تعامل و ارتباط.
مهارتهای چندگانه ای در رشد توجه مشترک نقش دارند:
  • توجه کردن و هدایت کردن شریک اجتماعی
  • تغیر دادن نگاه بین انسانها و اشیاء
  • تشخیص حالتهای هیجانی و عاطفی و احساسی
  • به اشتراک گذاردن حالتهای عاطفی با اشخاص دیگر
  • دنبال کردن نگاه یا اشاره شخص دیگری
  • توانایی جلب توجه دیگران به اشیاء یا رویدادها برای به اشتراک گذاشتن تجربیات
توجه مشترک مستلزم پایه های ضروری در رشد سیستم عصبی است به این معنی که می بایستی سیستم عصبی به مرحله ای از رشد رسیده باشد و تا زمانی که این رشد و تکامل به حد کفایت نرسیده باشد کودک شروع به توجه مشترک نمی کند این مهارت مستلزم مهارتهای پایه ای ظریف تر و خرد تری است مانند ارتباط چشمی،تعقیب بینایی و....
توجه مشترک در کودک اتیستیک
کودک اتیستیک هم در آغاز توجه مشترک و هم در ادامه دادن یک توجه مشترک دچار نقص است.کودک اتیستیک در زمان گفتار بی توجه است. به دنبال منبع صدا نمی گردد.در اشاره کردن و یادنبال کردن اشارات یا هدایتها دچار ضعف است.تمامی این موارد را می توان مقدمه ای بر عدم توانایی کودک اتیستیک در توجه مشترک دانست.
راهکارهایی برای افزایش توجه مشترک در کودک مبتلا به اتیسم
  1. از دستور العملهای مستقیم و کوتاه برای توجه مشترک استفاده کنید.دستورالعمل و سخنان طولانی قطعا می تواند بر توجه مشترک و ترغیب کودک اتیستیک به محرک مورد نظر تاثیر منفی داشته باشد.پس تلاش کنید کاملا کوتاه و مختصر دستورالعمل هدایتی و یا اشاره خود را بیان کنید.
  2. در زمان آموزش توجه مشترک برای ترغیب به توجه مشترک از یک محرک خوشایند استفاده کنید. برای مثال از عروسکی که دوست دارد یا تصویر حیواناتی که مورد علاقه اوست .
  3. در صورت امکان تلاش کنید در موقعیت های طبیعی کودک را ترغیب به توجه مشترک کنید. برای مثال در زمان بازی کردن بهتر می توان توجه کودک را به عاملی مشترک جلب کرد تا اینکه در محیطی ساختگی تلاش کنید شرایطی را برای توجه ایجاد کنید.
  4. از دیدگاه تحلیل رفتار هم می توانید کودک خود را تحت آموزش توجه مشترک قرار دهید. برای مثال می توانید در پاسخ به توجه کودک به توجه مشترک از تقویت کننده ها استفاده کنید هر زمان که کودک به عروسک روی میز که در مقابل شما و جود دارد نگاه کرد  یک تکه شکلات در کنار همان عروسک قرار دهید.
  5. تلاش کنید در حضور کودک پیش از ترغیب برای توجه مشترک در مورد آن مورد یا محرک صحبت کنید.
  6. غل دادن توپ به عقب و جلو را انجام دهید.
  7. عقب و جلو تکان دادن مهره هایی که در نخ هستند.
  8. عقب و جلو بردن ماشین اسباب بازی را مانند توپ انجام دهید.
  9. قرار دادن برخی از اشیا در داخل یک سینی یا روی یک تکه مقوا و به عقب و جلو هل دادن آنها.
  10. یک توپ کوچک به یک تکه نخ وصل کنید و آن را به سر یک میله چوبی وصل کنید و کودک را ترغیب کنید که توپ را ایستاده یا نشسته حرکت دهد و دوباره آن را بگیرد.
  11. از یک الاکلنگ کودکانه که در آن کودکان با فاصله کمتری می نشینند و ارتباط چشمی کوتاه تری برقرار می کنند استفاده کنید.
  12. از الاکلنگ های قایقی استفاده کنید که می توان برروی صندلی های بالا و پایین دارد.
  13. با همدیگر از یک کیبورد ارگ استفاده کنید.
  14. بازی های چند نفری انجام دهید مانند عمو زنجیر باف،اتل متل و.... در تمام این بازی ها توجه مشترک مستتر است و این بازی ها با توجه مشترک شروع می شود،ادامه می یابد و حتی پایان آنها نیز با توجه مشترک است.(در میان این بازی ها کودکان اتیستیک عجیب بازی اتل متل را دوست دارند و می توان با آنها بارها و بارها این بازی را انجام داد و خندید و خندید و خندید)
  15. با گرفتن دستهای یکدیگر حرکتهای مشابه انجام دهید.
  16. حباب بازی کنید.
  17. بادکنک بازی کنید.
  18. دوطرف یک پتو یا پارچه را بگیرید و با آن یک عروسک پارچه ای را به هوا پرتاب کنید.
  19. کودک خود را روی یک پتو بخوابانید اورا بر روی زمین بکشید. به صورتی قرار بگیرید که صورت شما را ببیند.
  20. دو کودک رو به روی هم بنشینند و با یک نی به یک توپ پینگ پنگ فوت کنند. قطعاً در این بازی هر کودک تلاش می کند توپ را از محدوده خود دور کند و در این حین نیم نگاهی هم به فرد مقابل و چشمان او دارد و حتی می تواند تشخیص دهد که طرف مقابل او در حال نفس گرفتن است یا به اصطلاح نفس کم آورده تا از این فرصت برای دور کردن توپ از محوطه خود استفاده کند.
  21. طناب کشی کنید. ولی با یک طناب کوتاه تا ارتباط چشمی داشته باشید این فعالیت دارای مراحل زیراست
  1. هر نفر بر روی یک صفحه مشخص بایستد
  2. نگاه به سمت فرد مقابل
  3. زمانی که فرد مقابل بر روی زمین افتاد کشیدن متوقف می گردد
تمام مراحل بالا نیازمند ارتباط چشمی با فرد مقابل و موقعیت او است یعنی اینکه نگاه به فرد مقابل مشخص می کند این بازی چه زمانی شروع می گردد و چه زمانی پایان می یابد.در این بازی حتما به شریک بازی توجه کنید که خیلی قوی تر و یا ضعیف تر نباشد. و تاکید تان بر طولانی تر شدن این کشش باشد نه برنده شدن یک طرف بازی در آن.در بازی های ارتباطی دیگر نیز تاکیدتان بر طولانی تر شدن بازی باشد نه به سر انجام رساندن آن. این گونه بازی ها ممکن است نیاز نباشد که پایانی داشته باشند و برنده و بازنده ای.
 (استفاده از کلیه مطالب این وبسایت بدون اجازه و ذکر نام ممنوع است)

مطالب مرتبط